شمس الدين رشديه
114
سوانح عمر ( فارسى )
يعنى مدرسه نظام را هم ديده ، داخل ارتش شده بترقيات قانونى نايل آمده به رتبه امير تومانى رسيده بود . و ضمنا چون فرانسه را هم خوب ميدانست ، مترجم اول واگنر خان ( كلنل واگنر رئيس ميسيون نظامى اطريشيها در ايران ) بود . مقام حاج ميرزا محمد خان پيش ناظم العلوم ، عينا مقام عبد الرزاق خان بود پيش حاج نجم الدوله . از تاليفات ناظم العلوم ، حساب عليخان ، حكمت رياضى ، فيزيك عليخان كه بسيار مشروح و مبسوط نوشته شده است . از معلمين و استادانيكه در دار الفنون تربيت شده ، در فن خود بمقام استادى رسيدهاند چند نفرى را اسم ميبريم ، كه بدوران ما بودند و خودشان نوربخش محفل دانش و فرهنگ ، و محضرشان تربيتگاه اكثر استادان امروزى بوده است . اول و دوم عبد الرزاق بغايرى و حاج ميرزا محمد خان رزمآرا كه ذكرشان گذشت ، و حاج نجم الدوله و محمود نجم الملك ، و ميرزا رضا خان قراجه داغى كه يك قطعه نقشه ايران بسيار شيوائى از او بيادگار است ، و از تربيتيافتگان قديم دار الفنون است . ميرزا رضا خان نجمى ، مهندس الملك تبريزى ، كه بعد از ناظم العلوم زمامدار تعليمات علومى رياضى دار الفنون شد ، تاليفاتش هندسه هشت مقاله ، سادهتر از تاليف استادش نجم الدوله ، حساب استدلالى هيئت و جغرافى ( ناتمام ) ، و چند كتاب رياضى و جغرافى براى دوره دبستان . اين استاد در زبان فرانسه هم تسلطى داشت و از مترجمين بنام اين زبان بوده است . اواخر عمرش را با زندگى بسيار محقر گمنام ميزيست . وقتى براى نوشتن شرححالش حضور مباركش شرفياب شدم گفت ، « چه شده كه ياد مردگان افتادهايد ؟ » دكتر محمود خان شيمى ، پسر دكتر كاظم خان شيمى كه پدر و پسر هردو از مفاخر زمان خود بودهاند ، معلم علوم طبيعى و مولف كتاب شيمى براى دوره دبيرستان ؛ در ترجمه زبان فرانسه هم مسلط بود ، كه اين استاد و مهندس الملك فوق الذكر بامر مظفر - الدين شاه مامور ترجمه دو كتاب رمان شدند و به خوبى هم از عهده برآمدند . عبد الرزاق بغايرى و دكتر محمود شيمى را بايد از اوتاد قوم و اولياى زمان خود بدانيم - دكتر محمود خان شيمى در جشن هشتادمين سال زندگى خود اين رباعى را هديه فرزندان خود مىكند : رسيده سال عمر من به هشتاد * ندارم اندهى دارم دلى شاد خدا را شكر هر نعمتى به من داد * خصوصا خوبى هر هفت اولاد ( شرح حالش را از حضرتش نويسنده نوشته و ضبط كردهام . ) ميرزا اسد إله خان معروف به ( آلو ) شامبياتى كه خود از شاگردان بسيار قديم دار الفنون بوده ، اوقاتيكه نويسنده افتخار شاگردى در دار الفنون را داشتم ميرزا اسد إله خان قديمىترين معلمين و معلم اكثر معلمان دار الفنون ، و معلم مشير الدوله وزير فرهنگ ، و مامور تدريس رياضيات دوره اول دار الفنون بود . اهل صفا و حقيقت بود ، خدايش بيامرزاد ! معظم له در رتبه نظام درجه سرهنگى داشت ؛ در اواخر عمر كه روزگارش پير و فرتوت و شكسته گرديده بود ، در نيروى خدمت و تدريسش سكون و تعطيلى